+31 (0)20 630 65 35 info@stichtingdon.nl

ONDERZOEK

In het lab, fundamenteel diabetesonderzoek


 

Door te investeren in fundamenteel wetenschappelijk onderzoek naar de genezing van diabetes type 1 hoopt stichting DON  dat diabetes type 1 op een dag tot het verleden behoort. De onderzoeksprojecten die wij steunen, worden uitgevoerd door toponderzoekers in gerenommeerde laboratoria wereldwijd. In tegenstelling tot andere organisaties gaan wij, als belangrijk onderdeel van de strategie, langdurige verbintenissen aan zodat onderzoekers voldoende tijd hebben om hun hypothesen fundamenteel te toetsen.

EXPERTISECENTRUM BÈTACEL BESCHERMING

 Therapie op stapel


 

Het inzicht in type 1 diabetes is, onder andere door het onderzoek van prof. dr. Bart Roep, de afgelopenjaren radicaal veranderd. Doordat het toegenomen inzicht in de onderliggende mechanismen, kan de overstap worden gemaakt van het behandelen van de symptomen (insulinetherapie) naar het ingrijpen inde oorzaak van de ziekte.

Sluimerende bètacellen

De groep van Roep heeft onder andere ontdekt dat bijna alle patiënten met type 1 diabetes (een deel van) hun bètacellen behouden. Roep: “Deze cellen zijn op den duur niet meer functioneel, omdat ze zich lijken te verschuilen voor de chronische ontsteking van de eilandjes van Langerhans. Dit inzicht heeft enorme consequenties. Het betekent bijvoorbeeld dat het belangrijk is om de bloedsuikers goed te reguleren, zodat we zo de overgebleven bronnen van insulineproductie blijven beschermen en koesteren. Bovendien is interventietherapie niet alleen nuttig voor recent gediagnostiseerde type 1 diabetes patiënten, maar ook voor patiënten die de ziekte al heel lang hebben. Ook zij beschikken in principe nog over (weliswaar sluimerende) bètacellen.” Verder blijkt type 1 diabetes veel te divers te zijn dan tot dusver werd aangenomen. Die diversiteit betekent onder andere dat er waarschijnlijk niet één enkele therapie voldoet voor alle patiënten. Er is dus een veel nauwkeurigere, gepersonaliseerde diagnose, op basis waarvan voor elke individuele patiënt de juiste therapie wordt geselecteerd.

Het is veel werk, maar uiteindelijk zijn we er  van overtuigd dat diabetes de wereld uit geholpen kan worden. One way or another.

Prof. dr. Bart Roep

Expertisecentrum Bètacel Bescherming

Biomarkers geven beter inzicht in ziekteproces

In de eerste twee jaar van het programma dat door stichting DON en het Diabetesfonds wordt gesteund, heeft Roep een technologie ontwikkeld die zeer nauwkeurig de signatuur van individuele patiënten bepaalt, zowel wat erfelijkheid als afweer betreft. Met deze techniek (immuun monitoring platform) zijn stoffen (biomarkers) te detecteren die informatie geven over ziekteheterogeniteit, ziekteprogressie en effecten van de therapie. Roep: “Met die kennis begrijpen we beter waarom eilandjestransplantatie of stamceltherapie goed, of juist teleurstellend, kan uitpakken. Bovendien snappen we nu hoe bepaalde nieuwe medicaties hun werk doen, en waarom deze soms wel en soms niet bij bepaalde patiënten het gewenste effect hebben. Eenvoudigweg omdat we met deze techniek beter inzicht hebben in de onderliggende ziekte- en stofwisselingsprocessen.”

Specifieke therapie voor type 1 diabetes in de startblokken

Zonder voorafgaande dierexperimenten staat de eerste immuun-interventietherapie bij patiënten met type 1 diabetes in de startblokken. Roep: “We hebben laten zien hoe vitamine D3 behandeling van afweerstamcellen de cellen laat uitrijpen tot afweerremmende cellen en hoe ze – in elk geval buiten het lichaam – ervoor zorgen dat de ontspoorde afweercellen die type 1 diabetes veroorzaken getemd worden.” Het protocol voor deze klinische trials met geavanceerde celtherapie is goedgekeurd door zowel de minister van Volksgezondheid als de nationale medisch-ethische commissie. Nu breekt de spannendste fase aan: het testen van de nieuwe therapie in patiënten met type 1 diabetes. Daaraan kunnen alleen patiënten deelnemen die minimaal 18 maanden diabetes hebben, maar desondanks nog wel meetbaar insuline kunnen produceren na een suikerrijke maaltijd. Roep: “Mede dankzij de bijdrage van Diabeter, zijn zeven van de noodzakelijke negen patiënten reeds geïdentificeerd. Naar verwachting zal nog voor de zomer van 2016 de allereerste patiënt zijn/haar eigen behandelde afweercellen weer terugkrijgen. De gevolgen van deze innovatieve therapie worden anderhalf jaar lang gemeten, waarbij vooral naar de veiligheid wordt gekeken. Blijkt het een veilige en haalbare strategie, dan volgt daarna in principe een zogenaamde fase-2 studie, waaraan meer patiënten mogen deelnemen en waarbij ook het effect op de ziekte kan worden gemeten.”

Prof. dr. Bart Roep

 

  • Immunoloog, diabetesonderzoeker in het LUMC
  • Ontving van stichting DON en het Diabetes Fonds gezamenlijk een bedrag van 1.500.000 euro voor zijn onderzoek naar een vaccin tegen diabetes type 1.
  • Opvallende uitspraak: ”Mensen zijn wel sceptisch: ‘Zoveel geld voor onderzoek dat zo lang duurt? Dat is toch geen ‘rocket science’? Nee, het is moeilijker dan rocket science! Nasa krijgt 20 miljard per jaar, maar de mens is nog steeds niet op Mast geweest. Wij doen onderzoek met heel wat minder geld en het is minstens net zo moeilijk!”

HUBRECHT INSTITUUT

Opgespoorde stamcellen laten uitgroeien in 3D


 

Een belangrijk doel van het Hubrecht Instituut, dat is gespecialiseerd in ontwikkelingsbiologie en stamcelonderzoek, is het identificeren, isoleren en karakteriseren van stamcellen die zich in de pancreas bevinden. Waarom is dit zo belangrijk? Bij diabetes type 1 worden de eilandjes van Langerhans in de pancreas kapot gemaakt door het eigen afweersysteem. Ook de bètacellen die in de eilandjes zitten, sneuvelen in dit proces. Alleen door nieuwe, vervangende bètacellen is de ziekte te genezen. Omdat er een enorm gebrek is aan donoren, lijkt de oplossing van stamcellen te moeten komen. Stamcellen zijn cellen die oneindig nieuwe cellen kunnen maken. Daarom zijn stamcellen in de pancreas zo interessant. Ze vormen een onuitputtelijke nieuwe bron van cellen, die bovendien al een eindje op weg zijn om insulineproducerende cellen te worden.

De pancreas

Tegen deze achtergrond begint in 2010 het door DON gesteunde onderzoek. Aanvankelijk werd in het
onderzoek gebruik gemaakt van het door de groep van Hans Clevers ontwikkelde driedimensionale (3D) kweeksysteem voor stamcellen. Hiermee werd in 2013 aangetoond dat pancreascellen uit muizen zijn te kweken in een bakje en dat ze ook uitrijpen tot insulineproducerende cellen. Maar muizencellen zijn ongeschikt voor mensen. In samenwerking met het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) werd daarom gestart met de kweek en uitgroei van menselijke pancreascellen. In de clusters van cellen die zo ontstonden (organoids) moesten ook insulineproducerende cellen worden gevormd. Eelco de Koning, die zowel is verbonden aan het LUMC als het Hubrecht Instituut: “In 2014 hebben we dit kweeksysteem verder geoptimaliseerd. We kunnen nu een specifieke populatie van deze groeiende cellen in een kweekbak identificeren en isoleren, en vanuit een enkele cel (een voorloper- of stamcel) weer nieuwe celclusters genereren. Hiermee hebben we aangetoond, dat er in de pancreas populaties van cellen zijn met stamcelkenmerken die we gedurende langere tijd kunnen laten delen.”

In 2014 heeft mijn onderzoeksteam de ‘Breaktrough Prize’ gewonnen. We hebben namelijk ontdekt hoe je stamcellen van de alvleesklier opspoort, ze zuiver in handen krijgt en vervolgens in een laboratorium tot enorme hoeveelheden weefsel transformeert. Dat was een wereldwijde doorbraak.

Door onze ontdekking zijn we een stap dichterbij het creëren van een goed werkende alvleesklier.

prof. dr. Hans Clevers

Hubrecht Instituut

Ontdekkingen

In 2014 is het onderzoek afgerond naar stamcellen in de darmwand die hormonale cellen kunnen maken en hierdoor van belang zijn bij het optimaliseren van de eilandjesfunctie. Er zijn diverse signalen ontdekt, waarmee de vorming van hormonale cellen uit stamcellen is te beïnvloeden in een 3D kweekomgeving in het laboratorium. Met Alexander van Oudenaarden – de nieuwe directeur van het Hubrecht Instituut – en zijn groep werd geanalyseerd welke genen worden afgelezen in individuele cellen van stukjes weefsel. Een enorme sprong voorwaarts volgens De Koning: “Daarmee krijgen we nu informatie over de functie van individuele cellen, iets wat tot dusver onmogelijk was. We kunnen met deze techniek cellen identificeren die kenmerken hebben van een stamcel. Met de juiste ‘moleculaire hengels’ kunnen we die stamcellen dan heel nauwkeurig uit het pancreasweefsel vissen.

Biotechnologisch platform

Voor de komende periode wordt deze schat aan informatie gebruikt om meer te leren over de kenmerken en functie van stamcellen in de pancreas. Het team wil oppervlakte-eiwitten identificeren om die te gebruiken om deze cellen te isoleren. Verder moeten de signalen worden gevonden waarmee deze cellen worden aangezet tot groei en uitrijping in de 3D kweeksystemen. De Koning: “Op deze manier creëren we een biotechnologisch platform dat niet alleen van belang is voor nieuwe celtherapieën, maar ook van groot belang kan zijn om regeneratie van de pancreas in een laboratorium te bestuderen. Uiteindelijk met het doel om het herstel van kapotte cellen bij patiënten met diabetes te bevorderen.”

Hans Clevers - stichting DON

Prof. dr. Hans Clevers

  • Geneticus, diabetesonderzoeker in het Hubrecht Instituut, hoogleraar UMC Utrecht
  • Ontving van stichting DON een bedrag van 750.000 euro voor het onderzoek naar bètacellen
  • Opvallende uitspraak: ”Op de een of andere manier is het heel glamoureus om je voor kanker in te zetten. We beklimmen massal de Alpe d’Huez, laten in november onze snor staan. Goed hoor, maar diabetes verdient net zoveel aandacht.”

VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL

Het immuunsysteem beïnvloeden


 

De onderzoeksgroep van Harry Heimberg (Betacel Neogenese of BENE) richt zich vooral op twee zaken: hoe zijn resterende bètacellen in diabetespatiënten te beschermen en hoe kunnen nieuwe bètacellen worden aangemaakt. De groep toonde in 2008 niet alleen het bestaan van bètacel voorlopercellen aan, maar ook dat bètacellen door weefselschade massaal kunnen gaan delen. Een jaar later toonde de groep met Patrick Collombat (Université de Nice) aan dat alfacellen zijn om te vormen tot insuline-producerende cellen. Het ging allemaal om onderzoek bij muizen. In de nabije toekomst moet de stap naar de mens worden gemaakt, zodat op termijn genezing van diabetes mogelijk wordt.

Herprogrammeren

Met financiële steun van DON is het de afgelopen jaren gelukt om muizen met diabetes op twee verschillende manieren te genezen. Ten eerste door acinaire cellen (pancreascellen die onder normale voorwaarden verteringsenzymen produceren) te herprogrammeren tot bètacellen. Ten tweede door (met Collombat) activering van één specifiek eiwit in alfacellen nieuwe bètacellen aan te maken in diabete muizen. Met het Hubrecht Instituut toonde Heimberg aan dat ductcellen (cellen van afvoerkanalen in de pancreas) onbeperkt zijn te vermenigvuldigen en om te zetten in bètacellen.

Het is ons al gelukt om bij muizen cellen om te vormen tot bètacellen, de insulineproducerende cellen in de alvleesklier, en zo muizen met diabetes te genezen. Nog belangrijker is de ontwikkeling van experimentele modellen waarmee te weten kunnen komen of deze ontwikkelingen ook bij mensen kunnen worden toegepast.

prof. dr. Harry Heimberg

Vrije Universiteit Brussel

Onbeperkte bron bètacellen

Verder vertaalde Heimberg het muizenonderzoek deels naar de mens. “We hebben zowel de acinaire cellen als de ductcellen van menselijke pancreasdonoren omgezet naar bètacellen, die na transplantatie in diabete muizen de suikerspiegel herstelden. Samen met Kevin Docherty (University of Aberdeen) werden vorig jaar de methodes verbeterd om exocriene pancreascellen om te zetten in bètacellen die kwalitatief gelijk zijn aan gedifferentieerde embryonale en geïnduceerde pluripotente stamcellen. De techniek wordt verder aangepast om klinische studies mogelijk te maken. Gecombineerd met de massale vermenigvuldiging van ductcellen zou dit een onbeperkte bron voor aanmaak van patiënt-eigen bètacellen kunnen opleveren.

Vernielde bloedvaten

In 2015 publiceerde de groep van Heimberg de eerste onderzoeksresultaten over de rol van immuuncellen in bètacel-regeneratie. Doel van dit onderzoek is het immuunsysteem zo te beïnvloeden dat het evenwicht tussen afbraak en aanmaak van bètacellen wordt hersteld. Dat immuuncellen ook een belangrijke rol spelen bij de vorming van bloedvaten en op die manier het aantal bètacellen en hun functie bevorderen, werd mede door Heimberg ontdekt. Het lab test nu in transgene muizen (van Yuval Dor, Hebrew University) een innovatieve hypothese, waarbij de bloedvaten die de bètacellen bevoorraden worden vernield en daarna kunnen herstellen. Heimberg: “Dit herstelproces brengt een enorme vermeerdering van bètacellen op gang. We gaan de factoren identificeren die verantwoordelijk zijn voor dit proces en hun invloed op de deling van humane bètacellen bestuderen.”

Uitbreiding

Aan dr. Luc Baeyens, voormalig onderzoeker in BENE en momenteel werkzaam in University of California, San Francisco, werd in 2015 een prestigieuze “Starting Grant” toegekend door de European Research Council én een even prestigieuze “Odysseus Grant” van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek in Vlaanderen als financiële ondersteuning voor terugkeer van toponderzoekers naar Vlaanderen. Deze fondsen verzekeren een substantiële uitbreiding van de onderzoeksmogelijkheden van BENE. Daarnaast werd het onderzoek van Heimberg bekroond met de prestigieuze Ray Kroc Scientific Award door het Diabetes Center van de Medische Faculteit van Uppsala University.

Prof. dr. Harry Heimberg

  • Onderzoeksleider aan het Diabetes research Center in Brussel en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel
  • Wordt sinds 2012 financieel gesteund door stichting DON: vijf jaar lang krijgt hij jaarlijks 100.000 euro voor onderzoek
  • Is er met zijn onderzoeksteam in geslaagd om muizen met diabetes te genezen

HEBREW UNIVERSITY OF JERUSALEM

 Inzicht in veroudering van insulineproducerende cellen


 

Het vermogen van bètacellen (in de pancreas) om zich te vermenigvuldigen neemt sterk af het stijgen van de leeftijd. Die verminderde activiteit van de cel – ook wel “senescence” (een soort vergrijzing van de cel) genoemd – wordt beschouwd als een onomkeerbaar proces. Dor: “Met financiële steun van DON hebben we dit proces in bètacellen zowel bij mens als dier de afgelopen jaren nauwkeurig bestudeerd. Om dat te kunnen doen hebben we onder andere genetisch gemodificeerde muizen en nieuwe microscopietechnieken ontwikkeld. Het idee bestond, dat senescence het delende vermogen van bètacellen blokkeert en op die manier bijdraagt tot een afname van het aantal bètacellen én het minder goed functioneren van de bètacellen bij diabetes type 1.”

Grote verrassing

Senescence blijkt inderdaad een geprogrammeerde activiteit te zijn die voorkomt dat bètacellen delen. “Maar tot onze grote verrassing,” zegt Dor, “zagen we óók dat deze cellen juist veel meer insuline kunnen produceren en uitscheiden dan jonge bètacellen! Via diverse experimenten hebben we het moleculaire mechanisme opgehelderd dat aan dit proces ten grondslag ligt.

Naarmate we ouder worden, wordt de deling van bètacellen minder, en neemt de werking af. Met behulp van genetische manipulatie in muizen, hebben we een model gemaakt waarin een gen geactiveerd wordt dat de veroudering van bètacellen tegengaat. Verrassend genoeg ontdekten we dat deze cellen in reactie op glucose meer insuline afscheiden dan heel jonge bètacellen. Oudere cellen kunnen dus veel beter van pas komen bij eventuele transplantatie dan jonge bètacellen. Dit zijn opzienbarende resultaten!

Professor Yuval Dor

Hebrew University of Jerusalem

Ouder, maar beter

De onderzoeksgroep van Dor concludeerde dat het proces van bètacelveroudering (senescence) gelijk opgaat met een functionele rijping van de cel. Kortom: bij het ouder worden kunnen bètacellen zich steeds slechter vermenigvuldigen, maar tegelijkertijd worden ze steeds beter in het reguleren van het glucoseniveau. Deze nieuwe kennis over de biologie van de bètacel opent hele nieuwe behandelmogelijkheden voor diabetes, zowel bij type 1 als type 2. Dor: “Met verwijzing naar DON als financier van dit onderzoek, hebben we de resultaten onlangs gepubliceerd in het prestigieuze Nature Medicine.” De publicatie leidde tot veel nieuwsberichten in de media.

Belangrijke nieuwe vragen

De verrassende ontdekking leidt meteen ook tot veel nieuwe en belangrijke onderzoeksvragen. Dor: “Een van de belangrijkste is het mogelijk verband tussen bètacel senescence en diabetes type 1. Zijn deze oudere bètacellen gevoeliger of juist mínder gevoelig voor aanvallen van het eigen afweersysteem? Wat is het effect op diabetes type 1 als we het proces van senescence versterken of remmen? Wat gebeurt er als we die senescence cellen allemaal vernietigen? We hebben de technieken om al die vragen concreet te onderzoeken.”

Potentie van resterende bètacellen

Momenteel wordt aangenomen dat vrijwel alle patiënten die al lang diabetes type 1 hebben nog over een populatie bètacellen beschikken. En dat ondanks een jarenlange, soms zelfs decennialange periode van actieve auto-immuniteit tegen deze cellen. De vraag is nu: vertonen deze cellen de kenmerken van senescence en zo ja, welke perspectieven zou dat kunnen bieden op nieuwe vormen van therapie? Tot slot: Dr Helman (Ronny), die de meeste experimenten van bovenstaand onderzoek uitvoerde onder de supervisie van Yuval Dor and Ittai Ben-Porath, heeft het lab in Israël verlaten voor een tweede postdoctoraal fellowship in Boston (bij Doug Melton) voor verder onderzoek aan bètacellen. Dor: “ We hopen dat hij daarna terugkeert om bij ons zijn eigen onderzoeksgroep op te starten voor verder onderzoek naar een therapie voor diabetes!”

Prof. Yuval Dor

  • Professor en onderzoeksleider aan de Hebrew University-Hadassah Medical School in Jeruzalem
  • Wordt sinds 2012 financieel gesteund door stichting DON: vijf jaar lang krijgt hij jaarlijks 100.000 euro voor onderzoek
  • Onderzoekt samen met zijn team hoe cellen die insuline produceren in de alvleesklier groeien, vermeerderen en verdwijnen

LEIDS UNIVERSITAIR MEDISCH CENTRUM

Wisselende identiteiten en de niche van de bètacel


 

Het Leids Universitair Medisch Centrum voert sinds 2007 transplantaties uit met eilandjes van Langerhans bij patiënten met diabetes type 1. Naast dit klinische programma is met ondersteuning van DON ook een onderzoeksprogramma opgezet, in samenwerking met gerenommeerde nationale en internationale groepen. Het uiteindelijke doel is om een nieuwe bron te genereren van insulineproducerende bètacellen.

Isolatie en karakterisering van menselijke pancreas stamcellen

Elk orgaan bevat (volwassen) stamcellen die door specifieke signalen nieuwe cellen kan gaan produceren. Eerder werd er al bewezen dat de pancreas van de muis hiertoe in staat is. Eelco de Koning: “Vanwege de beschikbaarheid van menselijk weefsel via ons transplantatieprogramma konden we ophelderen dat ook devolwassen pancreas dergelijke stamcellen bevat. Ze zitten in afvoerkanalen (ducts) van de pancreas en zijn aan de hand van specifieke stoffen aan de buitenkant van de cellen (markers) te identificeren. We hebben deze stamcellen geïsoleerd, gekarakteriseerd en vermeerderd in een driedimensionale kweekruimte. Deze driedimensionale kweekfaciliteit, ontworpen in nauwe samenhang met de Technische Universiteit Twente, maakt zeer betrouwbaar onderzoek mogelijk naar de manier waarop cellen onderling communiceren.”

Mijn team is er in geslaagd om bètacellen te kweken, maar de cellen zijn nog immatuur. Want kweken is één ding, de groei stoppen en daarmee voorkomen dat ze tumoren vormen, is een tweede. Het is dus nog niet gelukt om voldoende cellen te kweken die precies doen wat ze zouden moeten doen: de juiste hoeveelheden insuline afgeven bij een bepaalde glucosewaarde. Kortom, we zijn op de goede weg maar we zijn er nog niet.

prof. dr. Eelco de Koning

Leids Universitair Medisch Centrum

Identiteits’fraude’

Tot voor kort dacht iedereen dat een gespecialiseerde, volwassen cel niet van identiteit kon veranderen. Een spiercel blijft een spiercel, een bètacel een bètacel. Alleen stamcellen hebben het vermogen om tot diverse cellen uit te groeien. De Koning: “Toch zagen we bij een bepaalde behandeling van de eilandjes van Langerhans sommige bètacellen spontaan veranderen in glucagonproducerende alfacellen. Dit ondersteunt het idee dat pancreascellen van identiteit kunnen wisselen, wat perspectief biedt voor de ontwikkeling van nieuwe behandelingen voor diabetes.” Ook voor nieuwe betacel therapieën bij patiënten met type 1 diabetes is het dus van belang om de bètacel identiteit te behouden. “Mogelijk gaat het verlies van functionele bètacellen gelijk op met een toename van alfacellen door zo’n identiteitswisseling. In dat geval kan de tijdige bescherming van bètacel-identiteit een interessante nieuwe behandelstrategie zijn.”

Ontrafeling van de bètacel niche

Uit één bevruchte eicel ontstaan alle weefsels en organen die een mens nodig heeft, óók de pancreas met de eilandjes en de duct-, beta- en alfacellen. Deze cellen ontwikkelen zich geleidelijk in een eigenomgeving en milieu, hun ‘niche’ De Koning: “In foetaal weefsel hebben we die niche van week 9 – de eerste cellen – tot week 22 – de eilandjes met daarin de diverse cellen – in kaart gebracht. In muizen en zebravissen zagen we dat ook bloed- en lymfevaten met specifieke signalen de ontwikkeling van de pancreas sturen, vooral tussen week 17 en 22. Het levert belangrijke nieuwe informatie op voor eventuele productie van bètacellen in het laboratorium. We hebben bovendien KeyGenes gemaakt, een zogenoemde ‘transcriptie-atlas’ waarin we de opeenvolgende genetische activiteit van zich ontwikkelende cellen hebben vastgelegd. Met de gegevens uit die atlas kunnen we controlerende of cellen zich ook daadwerkelijk op de juiste manier ontwikkelen.”

Aan en uit

Het afgelopen decennium is duidelijk geworden dat ook chemische stoffen genen aan en uit kunnen zetten. De Koning: “Door met chemische signalen (DNA methylering) een gen te blokkeren of juist vrij te maken, kan van dat gen geen of juist wel een eiwit worden gemaakt. In een zich ontwikkelende cel worden voortdurend genen aan- en uitgezet. Deze zogenoemde epigenetische kennis, is belangrijk wanneer we uiteindelijk zelf nieuwe bètacellen proberen te maken.”

Prof. dr. Eelco de Koning

  • Internist-endocrinoloog, diabetesonderzoeker in het LUMC en Hubrecht Instituut
  • Ontving van stichting DON een bedrag van 750.000 euro voor zijn onderzoek naar bètacellen
  • Opvallende uitspraak: “Van alle niet-dodelijke chronische aandoeningen, is diabetes de ziekte waarvan de patiënt het meest met de behandeling wordt geconfronteerd. Het heeft een enorme impact op de patiënt, maar ook op zijn omgeving.”